Năm 2026 mở ra trong bối cảnh kinh tế Việt Nam không đối mặt với một cú sốc đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng của nhiều biến số ngoại sinh. Áp lực lạm phát gia tăng không xuất phát từ cầu nội địa đột biến, mà đến từ chi phí nhập khẩu bị đẩy lên bởi năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Chỉ số CPI hai tháng đầu năm tăng 2,94% cho thấy xu hướng đã hình thành, nhưng chưa đạt tới trạng thái mất kiểm soát. 
 

Trọng tâm của áp lực lạm phát nằm ở biến số năng lượng, nơi thị trường dầu mỏ toàn cầu đang vận hành trong trạng thái thiếu ổn định. Biến động giá dầu từ trên 110 USD xuống dưới 80 USD/thùng không phản ánh sự cân bằng, mà cho thấy mức độ nhạy cảm cao với tín hiệu chính trị. Các rủi ro về nguồn cung không chỉ đến từ việc cắt giảm sản lượng, mà còn từ sự gián đoạn vận chuyển qua các tuyến hàng hải chiến lược. Khi chi phí logistics gia tăng, tác động không dừng ở nhiên liệu mà lan rộng sang toàn bộ hệ thống giá nhập khẩu. Đây là dạng lạm phát chi phí đẩy, khó xử lý hơn so với lạm phát cầu kéo vì không thể kiểm soát từ bên trong nền kinh tế.
 

Với độ mở cao, Việt Nam hấp thụ gần như trực tiếp các cú sốc này. Các kịch bản lạm phát trong năm 2026 dao động từ 3% đến 4,8% phản ánh ba trạng thái của thị trường năng lượng: ổn định, dao động và khủng hoảng kéo dài. Điểm đáng chú ý là biên độ dự báo không quá rộng, cho thấy nền tảng kiểm soát vĩ mô vẫn còn dư địa. Tuy nhiên, các yếu tố tâm lý như kỳ vọng lạm phát và hành vi điều chỉnh giá trước của doanh nghiệp có thể khuếch đại tác động, khiến CPI không chỉ phản ánh chi phí thực mà còn phản ánh kỳ vọng thị trường.
 

Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận điều hành của Chính phủ không mang tính phản ứng đơn lẻ, mà theo hướng xây dựng lớp đệm đa tầng. Chính sách thuế, đặc biệt là khả năng đưa thuế nhập khẩu xăng dầu về mức 0%, đóng vai trò như công cụ hấp thụ cú sốc từ bên ngoài. Đây không chỉ là biện pháp giảm giá trực tiếp, mà còn giúp tái cấu trúc nguồn cung, giảm phụ thuộc vào một số thị trường nhất định. Song song đó, chính sách tiền tệ giữ vai trò ổn định nền tảng, thông qua kiểm soát tỷ giá, lãi suất và dòng tín dụng, nhằm tránh hiện tượng chi phí tài chính cộng hưởng với chi phí đầu vào.
 

Một điểm quan trọng trong điều hành là kiểm soát giá các dịch vụ công theo lộ trình. Việc trì hoãn hoặc giãn tiến độ điều chỉnh giá y tế, giáo dục hay điện không phải là giải pháp dài hạn, nhưng giúp giảm hiệu ứng lan tỏa trong ngắn hạn. Điều này cho thấy mục tiêu kiểm soát lạm phát không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là bài toán về nhịp độ và thời điểm điều chỉnh chính sách.
 

Ở cấp độ doanh nghiệp, môi trường hiện tại buộc phải chuyển từ trạng thái tối ưu chi phí sang quản trị rủi ro. Việc đa dạng hóa nguồn cung không còn là lựa chọn chiến lược dài hạn, mà trở thành yêu cầu vận hành tức thời. Thay đổi điều kiện thương mại từ CIF sang FOB phản ánh xu hướng dịch chuyển rủi ro logistics ra khỏi doanh nghiệp nội địa. Đồng thời, việc tái cấu trúc hợp đồng với các điều khoản chặt chẽ hơn về vận chuyển và bảo hiểm cho thấy doanh nghiệp đang dần thích nghi với một thế giới mà gián đoạn là trạng thái bình thường mới.
 

Bối cảnh quốc tế cũng góp phần định hình áp lực lạm phát. Khả năng nới lỏng chính sách từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ có thể làm giảm áp lực tỷ giá, nhưng đồng thời tạo ra dòng vốn biến động. Nền kinh tế Mỹ duy trì tăng trưởng nhờ các chính sách tài khóa mở rộng sẽ giữ cầu toàn cầu ở mức nhất định, qua đó gián tiếp duy trì mặt bằng giá hàng hóa. Điều này đặt Việt Nam vào trạng thái phải cân bằng giữa ổn định nội tại và thích ứng với chu kỳ bên ngoài.